ÖNSÖZ
Bu yazı dizisi halk kültürü ürünlerini derleyip yazılı hale getirmede ,derlemecilere ve halkbilimi severlere yol gösteren,ışık tutan kısa ve özlü bir yazı dizisi olarak planlanmıştır.
Temel bilgileri,bazı kapıları açacak anahtar bilgileri vermeyi amaç edindik.
"Halkbilimi çalışmalarının toplumun geçmişi ve yaşanan günü üzerinde iki zamanlı olarak sürdürülmesi bu bilim dalına ait konuların da değişik ve yoğun olmasına sebep olmuştur.
Ayrıca inceleme konuları arasında maddi ve manevi kültür ürünlerinin birlikte yer alması bu çok yönlülüğü arttırıcı unsurlar arasında sayılmıştır.
Halkbilimi bir toplum içinde,bireylerin baş gösterdiği zamana ait yaşantıları araştırır.
Halkbilimi birçok bilimlerin kavşak yerinde bulunan,yada onlarla birçok konuları ortaklaşa paylaşan bir bilimdir.
Hemen her bilim dalı ile ilgili olan ve bir toplumun hem geçmişi hem de yaşadığı dönemlere ait maddi ve manevi kültür ürünleri ile ilgili olan halkbilimi ,toplumların görünen ve görünmeyen yüzünü yansıtır.Geçmişle yaşanan günde ortaya çıkan hayat varılan ile geleceğe köprü atılmasında en önemli araçlardan biri de halkbilimidir.
Folklor bir toplumun,bir ulusun manevi medeniyetinin ta kendisidir.Yüzlerce,binlerce yılın biriktiği bir yaşayış ve gelecekler toplamıdır.Edebiyatı müziği,oyunu ,inanışları,değişik törenlerdeki türlü davranışlarıdır.Hepsi içe,inanışa bağlıdır.Bu inanış bağlılığı kolay kolay değişmez.Bazen binlerce yıl önceki izlerini olduğu gibi saklar.
Yurdumuzda bunun pek çok örneğini bulmak kolaydır.Örneğin,eski Türk dini olan Şamanlık,az çok kendini gösterdiği durumda yurdumuzun her yanında birer gelenek,birer inanış olarak yaşamaktadır.
Metin Kaya DURSUN
FOLKLORUN "Halkbilim" TANIMI
Folklor İngilizce bir terimdir."Folk" ve "Lore" sözcüklerinin biraraya gelmesinden doğmuştur.İngilizcede FOLK halk,halk tabakası,LOR da bilgi,bilim anlamlarını taşımaktadır.Bu duruma göre FOLKLOR "HALKBİLİMİ" demek oluyor.İngilizcede halk sözcüğü karşılığında bir sözcük daha vardır:PEOPLE,fakat bu sözcük bütün halk tabakasını yani bilgiyi de bilgisizi de ,aydını da,cahili de birarada ifade etmektedir.Şu halde ,William John Thoms folklor(Halkbilim)sözcüğüyle daha çok cahil halk (folk) tabakasını kasdetmiştir.
Folklor(Halkbilim) bir bilime ad olarak ilk kez İngiliz bilginlerinden "William John Thoms tarafından kullanılmıştır.
FOLKLORUN İNCELEME ALANI
Halkın geleneğe bağlı maddi ve manevi kültürünü kendine özgü metotlarla derleyen,araştıran,sınıflandıran,çözümleyen ve halk kültürü üzerinde değerlendirmeler yapan bir bilimdir.
Folklor dendiği zaman,bilimin yanında halk kültürü malzemesi de anlaşılmaktadır.Ülkemizde folklor teriminin halk oyunları,halk müziği karşılığında kullanılması alışkanlığı folklorun tanınmasıyla yavaş yavaş ortadan kalkmaktadır.
Halk bilimin konusu halka ait olan her şeydir.Fakat hemen şunu da söylemek gerekir ki folklor bilimi halkın anonim görgü,bilgi,gelenek ve her türlü sosyal kuruluşlarını inceler.Kişisel çalışmalar halkbilimin konusu dışında kalır.Hangi tür kültür ve sanat yapıtları kişiler tarafından meydana getirilmişse,ya da meydana getirilen yapıtların sahipleri,yaratıcıları belli ise onlar halkbilimin konularından çıkıp ilgili bilim dallarının konuları arasına girmiş olur.
Örneğin;destanlar,maniler,masallar,bilmeceler,efsaneler gibi tüm topluma mal olmuş yapıtlar ve toplumun yarattığı anonim edebiyat halkbilimin konusu olduğu halde,halk ozanlarının,aşıkların meydana getirdiği edebiyat ürünleri yani yapıcıları ve yaratıcıları belli olan yapıtlar halk edebiyatının konuları içine girmiş olur.Halk müziği,halk dansları ve halk el sanatları hep aynı görüş açısından bakılarak ele alınır.Örneğin,başlangıçta tüm el sanatları,barınak,korunak gibi halk yapıları da dahil anonim iken sonraları yaratıcılar,yapıtlarını kendi adlarını unutturmayacak biçimde ortaya koyunca,yapıcı ve yaratıcıları onlara kendi damgalarını vurunca ,söz konusu bu yapıtlar halkbiliminin çalışma alanından çıkıp sanat tarihinin konuları arasına karışmış ve katılmış oldular.
Halkbiliminin konusunu başlangıçta anonim ve genellikle sözlü halk edebiyatı ve bu sözlü edebiyatla birlikte zamanımıza ulaşan inançlar oluşturuyordu.Fakat bugünkü halkbilim anlayışına göre artık herşey halkbilim konularının kapsamı içinde yer almaktadır.Demek oluyor ki,insan ve doğa ile ilgili ve bugünkü Akademik Kültür'lerin ve Bilim'lerin tabanlarını oluşturan tüm maddi ve manevi kültür ürünleri Halkbilimin konuları içinde ele alınmaktadır.
Halkbilimin içerdiği,içermesi gerektiği konuları eksiksiz,yeterli ve herkesin üzerinde anlaşabileceği bir çerçevesini çizmek ya da şemasını düzenlemek oldukça zordur.Çünkü sosyal bilimlerin çoğunda olduğu gibi halkbilimde bir takım konuların kesin sınırlarını çizmek,bunların öteki bilimlerle olan "sınır anlaşmazlıkları"nı önlemek güçtür.Aşağıda sunulan ve ana konularla alt konuları içeren çerçeve ya da şema herkesin üzerinde anlaşabileceği bir nitelik taşıdığı savında değildir.Elbetteki bu çerçeve içerisindeki konu ya da alt konulardan biri üzerine çalışmak gerekirse alt konuların daha aşağı basamaklarına inmek ve ayrıntılara girmek gerekir.
I- Köy,kasaba ve kent yaşamı(monografiler)
II- Yerleşim yerleri türleri
1-Sürekli yerleşim (köy,kasaba,kent)
2-Geçici yerleşim (yaylak,kışlak)
III- Barınak-konut (halk mimarisi)
1-Tipleri
2-Yapım teknikleri ve kullanılan araç-gereç
3-Ev eşyası türleri,yapımı,kullanılışı
IV- Aydınlanma,ısınma
1-Işık elde etme;ışık araç ve gereçleri
2-Isı elde etme;ısı araç ve gereçleri
V- Taşıtlar taşıma teknikleri
1-Kara taşımacılığı
2-Hava taşımacılığı
VI- Ekonomi türleri
A-Hayvancılık
1-Bakımı,beslenmesi,korunması
2-Çobanlık
3-Hayvansal ürünlerin elde edilişleri
4-Hayvancılıkla ilgili araç gereçler
B-Tarım-rençberlik
1-Ekme,biçme,ürün alma
2-Tarım araç gereçleri
C-Avcılık
1-Av türleri (kara ve deniz avları)
2-Av araçları ve teknikleri
D-Arıcılık
VII- Halk ekonomisi
1-Üretim
2-Tüketim
3-Pazarlama
VII- Beslenme,mutfak,kiler
A-Besin türleri
1-Hayvansal besinler
2-Bitkisel besinler
B-Besin elde etme,hazırlama,koruma
C-Mutfak düzeni,araçları
D-Kiler,depo,mahzen
E-Yemek çeşitleri
F-Sofra düzeni
IX- Ölçme,tartma,hesaplama birimleri,zaman ve mesafe kavramları
X- Halk sanatları ve zanaatları
1-işletme,örme,dokuma,basma işleri
2-Ağaç,taş,maden,toprak,cam,deri işleri
3-Halk resmi
XI- Giyim,kuşam,süs
A-Giyim,kuşam
1-Erkek giyimi
2-Kadın giyimi
3-Çocuk giyimi
4-Günlük giyim
5-Törensel giyim
6-Meslekleri ve yaş gruplarını belirleyen giyim kuşamı
B-Süsleme
XII-Halk bilgisi
A-Halk hekimliği-halk baytarlığı
B-Halk botaniği-halk zoolojisi
C-Halk meteorolojisi-halk takvimi
D-Halk hukuku
XIII-Halk inançları,töreler,adetler,gelenekler,görenekler
XIV- Geçiş dönemleri
1-Doğum
2-Çocuk
3-Evlenme
4-Ölüm
XV-Bayramlar,Karşılamar,uğurlamalar
1-Dinsel nitelikli bayramlar
2-Yerel nitelikli bayramlar
3-Karşılama ve uğurlamalar
XVI-Kalıp hareketler (tavırlar,jestler,mimikler,kalıp sözler ve sesler)
1-Günlük yaşamlar ilgili olanlar
2-Törensel yaşamla ilgili olanlar
3-Islık çalma,çağırma,ses çıkarma
XVII-Dernekler,kuruluşlar,dayanışma ve yardımlaşma
1-Esnaf dernekleri
2-Dinsel kuruluşlar(tarikatler)
3-Cinse ve yaşa dayalı örgütler
4-Komşuluk
XVIII-Dinsel,büyüsel içerikli inançlar,işlemler
1-Ziyaretler,yatırlar,türbeler,mezarlar
2-Fal,rüya yorumu,gelecekten haber verme
3-Büyücülük türleri ve teknikleri
XIX-Halk edebiyatı
1-Destanlar
2-Efsaneler
3-Masallar
4-Halk hikayeleri
5-Halk şiiri
6-Halk türküleri
7-Fıkralar
8-Atasözleri-deyimler
9-Tekerlemeler
10-Bilmeceler
11-Alkışlar,kargışlar
12-Ağıtlar
13-İlahiler
14-Maniler
XX-Halk tiyatrosu (geleneksel tiyatro)
1-Ortaoyunu
2-Karagöz
3-Kukla
4-Meddahlık
5-Seyirlik köylü oyunları
XXI-Halk oyunları (dansları)
XXII-Halk müziği ve müzik araçları
XXIII-Çocuk oyunları ve oyuncaklar
1-Temsili nitelikli oyunlar
2-Beceriyi ve yeteneği amaçlayan oyunlar
3-Oyuncak türleri ve nitelikleri
XXIV-Halk eğlenceleri,sporlar
XXV-Adlar
A-İnsan adları
1-Asıl adlar
2-Soyadları
3-Lakaplar,takma adlar
B-Yer,su,dağ,köy,meydan,cadde,sokak,ev adları
///////////////
KAYNAKÇA:
A.Haydar Avcı;Halkbilimi Konuları ve Araştırma Yöntemleri,Birinci Baskı 1992
Sait Evliyaoğlu-Şerif Baykurt;Türk Halkbilimi;Ankara 1987
Nail Tan,Folklor(Halkbilimi)Genel Bilgiler;3 baskı,istanbul 1995
Sedat Veyis Örnek;Türk Halkbilimi;TC kültür bakanlığı,2 baskı,2000
