MUT KÖYLERİNDE DÜĞÜN TÖRE VE SÜRELERİ
Sosyal yapıdaki süratli değişmeyle ekonomik şartlar,toplumun diğer yönlerinde olduğu gibi geleneğinide büyük çapta etkilemiş ve artık eski düğün adetlerinden izler görmek imkansız hale gelmiştir.
Çevrede düğünler genellikle hasattan sonra yapıldığı için köyde hasat şenliğinin de havasını verir.Bu yönüyle düğünler köy halkının tamamını ilgilendiren bir toplum olayıdır.Taraflardan biriyle barışılmaz ölçüde kırgınlığı olmayanlar hariç hemen herkes düğünün tabii davetlisidir.Birçok köylerde köy halkı için davet yapılmadığını,ancak komşu köylere davetçi gönderildiğini tesbit ettik.Halen kullanılmakta olan bir tabiri düğünün safhalarına girmeden vermek isteriz.
Davetler biri erkek birisi kadın olmak üzere iki kişi aracılığıyla yapılır.Buna “OKUNTU” denir.Düğüne davet edilen kişiye önemine göre ya gelinin çok yıllar önce hazırladığı “mendil,çevre,çorap” gibi el işlemeleri veyahutta bir basma parçasından herhangi bir işe kullanılmaya elverişli olarak kesilmiş ufak mendiller gönderilir.
Düğünler haftanın iki bölümünde yapılır.Pazartesi başlayan Perşembe,Perşembe başlayan da Pazar günü biter.Yani gerdeğe girme gecesi Pazartesi veya Cuma gecesine rastlatılır.
BAYRAK: Pazartesi veya Perşembe günü oğlan evinin damına bir bayrak dikilir.Bu dışarıdan gelecekler için düğün evinin bulunduğu yeri gösterir.Şenliğin ağırlık merkezi bayrağın bulunduğu binadır.Bayrak direğinin tepesine mevsimine göre bir meyve dikilir.Gelin indikten sonra her iki tarafın delikanlıları sıra ile “POTA”tabir edilen bu meyveye ateş eder.Kim vurursa gelinin bu maksatla daha önceleri işleyip hazırladığı çevreyi hatıra olarak almaya hak kazanır.
TOMGAVIT: Hala yaşamakta olan bu kelime,oğlan evinden kız evine yiyecek ve sergi eşyası götürülmesi anlamınadır.Düğünde kız evinin misafirlere ikram edeceği yiyecek maddelerinin tamamı oğlan evinden “Kılıf Yengesi” denen yengeler vasıtasiyle götürülür.GILIF YENGESİNİN mutlaka evli ve geçimi iyi,herhengi sebeple olursa olsun nikahı bozulmamış,oğlanın saadetini yürekten isteyen bir yakın olması şarttır.
Aynı gün köyün delikanlıları çalgı refakatinde topluca çala oynaya dağa gider ve düğünde kullanılacak odunları kesip getirirler.Düğüne katılmayı isteyen her delikanlı mutlaka bu odun törenine kendi hayvanıyla katılır.
Düğünde yemek olarak “DÖĞME”denilen kabuğu”KAVLATILMIŞ” buğdaydan yapılan KEŞKEK,soğanla yapılan YAHNİ baş yeri işgal eder.Buğdayın kabuğunun kavlatılmasıda yine köy delikanlıları tarafından topluca yapılır.Kız evinin önünde veya yakınındaki dibek taşına konan ıslatılmış buğday karşılıklı iki delikanlının kullandığı “SOLGU” taşlarıyla dövülür.Dövme süresince de çalgı devam eder.Bu tören delikanlılar için aynı zamanda bir nevi kuvvet gösterisidir.Zira yorulmadan en çok “solgu” sallayabilen delikanlının seyircisi köyün genç kızlarıdır.
*Tomgavıtçılar:Şahıslar;1-Tüfekçi 2-Bayraktar 3-Denetleyici 4-Yemekçi(Tomgavıt garısı) 5-Tomgavıt Gocası 6-Tomgavıt garısı yardımcısı 7-2 çocuk
Olay oğlan evinde şu şekilde geçer:
-Haydin gı haydin eşşekleri ney hazırlağ,Iraz nirdesin?Ahmat ahmat çabık ol eşşekleri ney hazırla,daha çok ney iş var
-Geliyom yav eceleniz ney (3 eşşek hazırlar gelir)
-Ahmat ağa niler gidecek,oduncular ney gittilermi?
-Onlar ayşamdan gettiler.Geldiler oldular bile yav
-Iraz oy,Iraz yirin dibine mi battın gı(ıraz elinde iki horozla gelir.Hatma aba öyle bunların peşindeyim.Bunlarda gidecek.Hindiden Yakıbın oğlu Mehmet gözü dikdi.Düğünde gece yiriz deyi.Gayrı çorba itsinlerde herkes yisin diyi dutuvirdim.Belki çalarlar.)
-Hindiden onların ecelesi ne?Tahil ney hazır mı?Yağ,fasille,nohut nirde?
-Al gı al ihi,keseler hepiciği hazır.
-Iraz aba,tahıl ney kaç havay?
-Dört havay,Hatma yitmez mi?
-Ne biley hazar yiter.
Bir taraftan diğer komşularda gelirler.Gülerek hi hi hi nirdesiniz gı,ellerinde bir de deblek vardır
-Iraz aba gı,böyle neymi gidecek bunlar.İğlenmiyecekmiyiz?
-Nebileyiğ a İmine,Ahmat pek ney siğinli.Firek suyunu ney unutmuşuzda
-Bizde ney varıdı,seğit gı,Urkuya goca cingile gatıvirde gel
Eşşekler hazırlanır,yük yüklenir.Oğlan evinin önünde üç silah atılır.Bayrak dikilir.Önde bayraktar,arkasında silahşör eşşeklere de “tomgavıtçı garılar”,arkalarına iki çocuk bindirilir.
Ya Allah diyerek tomgavıtçılar yola koyulur.Kadınların başlarında poşu vardır,boyunlarının arkasına sıkıca bağlıdır.Altlarında ise albisenin üzerine giydikleri kara şalvar vardır.Erkeklerde ise şalvar,ceket üstüne bir tarafı sarkık palto vardır.(1)
KINA:Düğünün iki gecesi “KINA” gecesidir.Kız evindeki küçük,oğlan evindekine de büyük kına denir.Kız evindeki kına biraz da olsa hüzün havası verir ve sadece gızın akrabaları arasında yapılır.
Oğlan evindeki “Büyük Kına” düğünün ağırlığını taşır.Çalgı ile kız evinden etrafı mumlarla süslenmiş tepsi içinde getirilen kına odanın ortasında yanyana oturtulmuş “Güvey”le “Sadıcın” eline yakılır.Bu merasim sırasında dua edilir.Güveyin babası başta olmak üzere bütün arkadaş ve yakınları eline para bırakırlar.Bu hediyeler yüksek sesle etrafa da duyurulur.Örneğin:Babasından yüz lira,amcasından elli vb.gibi.
Kına sırasında bir de “MEYDAN CÜMBÜŞÜ” kurulur.Ortaya yakılmış ateş başında oyunlar oynanır,güreş yapılır ve geç saatlere kadar sürer.Güreşte belli bir kaide yoktur.Karakucak güreşi karakterinde önce küçük çocuklardan başlanır ve güreşe çıkan sırtı yere gelinceye kadar güreşe devam eder.En son güreşen ve karşısına güreşçi çıkmayan gecenin şampiyon pehlivanıdır.
TIRAŞ: Gelinin ineceği günün sabahı tıraş düğünü kurulur.Önce güveyinin arkadaşları,enson da sağdıçla güveyi tıraş olur.Tıraş süresince çalgı devam eder ve oyunlar oynanır.Tıraş düğününe gelenlerden güveyiye en yakın olanlar yanlarında birer şişe de kolonya getirir ve berber güveyi tıraş olurken bu şişeleri başında kırar.Güveyi adeta kolonya ile yıkanır.Tıraş biterken yine güveyiye para verme töreni başlar.Ancak genellikle güveyi bu paraları berber ve çalgıcılara verir.
GELİN ALMA: Tıraştan sonra damatla sağdıcın dışında topluca kız evine gidilir.Gelin hazırlanırken oğlan evinden gelenler cirit oynarlar.Ciride kız evinden veya yakınlarından katılmak hafiflik sayılır.Zira o gün eğlenme hakkı oğlan evinindir.
Kız hazırlandıktan sonra babası veya baba yerine geçen en yakın büyüğü beline bir kırmızı kuşak bağlar.Bu kuşak besmele çekilerek üç kere bağlanır gibi yapılır ve üçüncüsünde bağlanır.Bu kuşak kız tarafından ilk çocuğu oluncaya kadar saklanır.
Oğlan evinden gelen yengelerle,kardeşleri tarafından ata bindirilen gelinin atı kayınbaba tarafından çekilir.Kayınbaba veya onun yerini tutacak kişi gelin ininceye kadar yaya gider.Oğlan evinin önüne gelen gelen gelinin başına,güvey ve sağdıç tarafından üzüm,leblebi ve para atılır.Bunun bereket getireceğine inanılır.Attan indirilen geline eşikte su dolu helke teptirilir,kayınvalide tarafından geline tam eşikte bir çivi çaktırılır.Çivi gibi evde otursun diye.Gelin de birlikte getirdiği bal veya pekmezi parmağını batırarak kayınvalidenin eteğine sürer.
Zifaf odasına giren gelin elindeki narı süratle yere çarpar.Parçalanan nardan dağılan danelerin eve bereket getireceğine inanılır.Gelin indikten sonra çalgı susar ve bir daha çalınmaz.Gerdek gecesi gelinin bakireliğine işaret olarak sağdıç tarafından bir el silah atılır.Silahtan sonra gelinle birlikte gelen kızın yakını gönül huzuru içinde eve döner.(2)
Kaynakça:
1) Mut yöresi araştırma raporu;sayfa 29,Süray VURAL (Basılmamış yazı)
2) Türk Folklor Araştırmaları,Haziran 1973,SAYI 287, sayfa:6663-6664,Sıtkı SOYLU- Gazeteci
